دومین کنفرانس ملی «حکمرانی داده و هوش مصنوعی» امروز با حضور مسئولان دولتی، دانشگاهیان و متخصصان حوزه فناوری اطلاعات در دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار شد؛ سخنرانان در این رویداد بر ضرورت عبور از سامانه‌محوری، یکپارچه‌سازی داده‌ها، خلق ارزش اقتصادی از داده و پیوند پژوهش‌های دانشگاهی با استانداردهای جهانی هوش مصنوعی تأکید کردند.
حکمرانی داده به معنای ایجاد سامانه‌های متعدد نیست
محمدمحسن صدر، رئیس سازمان فناوری اطلاعات، با اشاره به اهمیت حکمرانی داده در دولت چهاردهم اظهار کرد: «حرکت محوری و مهمی در زمینه حکمرانی داده در دستگاه‌های مختلف شکل گرفته است.»
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از استفاده تزئینی از اصطلاح هوش مصنوعی گفت: «باید درک درست و عمیقی از این فناوری داشته باشیم و نخستین اقدام اساسی، پرداختن به مسئله داده است.»
صدر با بیان اینکه حکمرانی داده با مدیریت داده یکسان نیست، ادامه داد: «مدیریت داده بخشی از حکمرانی داده است. برای تحقق حکمرانی داده، باید استانداردهای مشخصی داشته باشیم و جریان داده به‌درستی شکل بگیرد.»
وی با اشاره به مالکیت داده اظهار کرد: «مالکیت داده به معنای قفل کردن آن نیست. اگر داده‌های ارزشمند داشته باشیم اما اجازه استفاده از آنها را ندهیم، مانند اسناد کاغذی بایگانی‌شده بلااستفاده می‌مانند.»
رئیس سازمان فناوری اطلاعات با تأکید بر ضرورت ایجاد زیرساخت یکپارچه گفت: «حکمرانی داده به معنای ایجاد سامانه‌های متعدد و وادار کردن مردم به جابه‌جایی میان آنها نیست، بلکه باید با تعریف استانداردهای واحد، صحت داده‌ها و امکان تبادل امن اطلاعات را فراهم کرد.»
وی از اجرای پروژه بزرگ یکپارچه‌سازی خدمات دولتی خبر داد و افزود: «هدف این است که دستگاه‌ها سامانه‌های جداگانه ایجاد نکنند و مردم مجبور نباشند از یک سامانه به سامانه دیگر مراجعه کنند.»
صدر با تأکید بر اینکه حکمرانی داده به دولت محدود نیست، گفت: «دولت باید زمینه استفاده از داده‌های معتبر را برای بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و متخصصان هوش مصنوعی فراهم کند.»
وی با اشاره به استانداردسازی داده‌ها اظهار کرد: «ممکن است افراد در بانک، دانشگاه و سایر سازمان‌ها نشانی‌های متفاوتی ثبت کرده باشند؛ در حالی که اطلاعات هویتی از طریق کد ملی قابل شناسایی است، نشانی محل سکونت لزوماً یکپارچه نیست.»
وی از استقبال نزدیک به سه میلیون سرپرست خانوار از طرح تأیید نشانی در پنجره ملی خدمات دولت هوشمند در بازه یک‌ونیم‌روزه خبر داد و گفت: «صحت داده‌ها باید تبدیل به مطالبه‌ای عمومی شود.»
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به توسعه هوش مصنوعی گفت: «هوش مصنوعی ابزار قدرتمندی است، اما استفاده از آن باید با شناخت درست از قابلیت‌ها و محدودیت‌هایش همراه باشد. نباید به ایجاد پراکنده پروژه‌های هوش مصنوعی بسنده کنیم و باید بر مسائل واقعی کشور تمرکز داشته باشیم.»
وی با اشاره به محدودیت زیرساخت‌های پردازشی کشور خاطرنشان کرد: «زیرساخت پردازشی کافی برای پاسخگویی به همه نیازهای کشور در حوزه هوش مصنوعی هنوز فراهم نشده است و توسعه آن نیازمند برنامه‌ریزی اساسی است.»
رئیس سازمان فناوری اطلاعات در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش دانشگاه‌ها و بخش خصوصی در اجرای پروژه یکپارچه‌سازی خدمات دولتی اظهار کرد: «در این مطالعات، دانشگاه‌ها نیز مشارکت داشته‌اند و تلاش شده است به‌جای طراحی مدل‌های پراکنده و مستقل، از الگوهای آزموده‌شده جهانی استفاده شود. البته در صورت نیاز، باید اقتضائات بومی کشور نیز در نظر گرفته شود.»
به گفته وی برای توسعه کاربردهای هوش مصنوعی، به مجموعه داده‌های استاندارد، مسئله‌های مشخص و متخصصانی نیاز داریم که بتوانند بر مبنای این داده‌ها راهکار ارائه دهند.
صدر با تأکید بر ضرورت تبدیل صحت داده‌ها به مطالبه‌ای عمومی ادامه داد: «برای تحقق حکمرانی داده، باید از داده‌های پراکنده و بعضاً نادرست عبور کنیم و به سمت داده‌های معتبر و قابل استفاده برویم. این مسیر دشوار است و به همکاری دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی و مردم نیاز دارد.»
وی خاطرنشان کرد: «در اجرای این پروژه، تلاش شده است دستگاه‌ها بر اساس استانداردی واحد فعالیت کنند و پلتفرم‌های آنها قابلیت اتصال به یکدیگر را داشته باشند. همچنین، لازم است بخش خصوصی نیز در این فرایند نقش مؤثری ایفا کند و دانشگاه‌ها با مطالعات تخصصی و نظارت علمی، به ارتقای کیفیت اجرای پروژه کمک کنند.»
وی با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی در فعالیت‌های روزمره گفت: «امروزه مدیران دولتی و خصوصی، دانشگاهیان و دانشجویان به‌طور گسترده از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، اما صرف استفاده از این ابزارها به معنای بهره‌برداری درست از ظرفیت آنها نیست.»
وی با اشاره به داده‌هایی که تجهیزات هوشمند جمع‌آوری می‌کنند، گفت: «بسیاری از دستگاه‌های هوشمند، از جمله جاروبرقی‌های هوشمند، پیش از انجام وظایف خود محیط را اسکن می‌کنند و از آن نقشه به دست می‌آورند. این مثال نشان می‌دهد که تجهیزات و ابزارهای هوشمند با داده‌های محیط پیرامون سروکار دارند و باید درباره نحوه استفاده از این داده‌ها، دسترسی به آنها و الزامات امنیتی‌شان تصمیم‌گیری شود.»
صدر با تأکید بر نقش دانشگاه‌ها در این زمینه گفت: «دانشگاه‌ها باید در تعریف پروژه‌های هوش مصنوعی نقش جدی‌تری داشته باشند. صرف اختصاص یک پروژه به یک دستگاه یا دانشگاه کافی نیست؛ بلکه باید اهداف روشن، نیازهای مشخص و خروجی‌های قابل ارزیابی تعریف شود.»
وی در پایان تأکید کرد: «توسعه هوش مصنوعی در کشور نیازمند برنامه‌ریزی اساسی برای تأمین زیرساخت‌های پردازشی، استفاده صحیح از داده‌ها و تعریف پروژه‌های هدفمند با مشارکت متخصصان و دانشگاه‌ها است.»
حکمرانی داده باید به خلق ارزش اقتصادی در صنعت نفت منجر شود
پژمان امیدمقدمی، مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی وزارت نفت، نیز در این همایش با تأکید بر ضرورت عبور از سامانه‌محوری و گزارش‌گیری سنتی گفت: «حکمرانی داده و هوش مصنوعی باید به خلق ارزش اقتصادی در صنعت نفت منجر شود.»
وی با اشاره به تدوین سند نقشه راه دولت هوشمند افزود: «حکمرانی داده یکی از اجزای این نقشه راه است و نباید جدا از دیگر مؤلفه‌های تحول دیجیتال دیده شود.»
امیدمقدمی با اشاره به توسعه زیرساخت‌های فناوری اطلاعات تصریح کرد: «بسیاری از دستگاه‌ها به مخازن داده و ابزارهای هوش تجاری مجهز شده‌اند، اما مسئله اصلی این است که آیا از این ظرفیت‌ها به‌درستی استفاده می‌کنیم.»
وی ادامه داد: «صرف گردآوری داده‌ها و تهیه گزارش کافی نیست. باید روابط پنهان میان متغیرها را شناسایی کنیم و به چرایی تغییرات برسیم.»
مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات وزارت نفت با تأکید بر اهمیت نقش انسان در تصمیم‌گیری‌های راهبردی بیان کرد: «هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل داده‌ها و ارائه گزینه‌های تصمیم‌گیری به مدیران کمک کند، اما یافته‌های ماشین به معنای رسیدن به تصمیم درست نیست.»
وی افزود: «در صنعت نفت، تصمیم‌هایی مانند ادامه یا توقف تولید با ملاحظات فنی، اقتصادی و تعهدهای سازمانی ارتباط دارند و همچنان به قضاوت مدیریتی نیاز دارد.»
وی با بیان اینکه نمی‌توان هر سامانه الکترونیکی را هوشمند نامید، گفت: «هوشمندسازی زمانی معنا پیدا می‌کند که از ظرفیت هوش مصنوعی برای تحلیل، تصمیم‌سازی و بهبود عملکرد استفاده شود.»
امیدمقدمی با اشاره به تعدد برنامه‌ها و الزام‌های حوزه فناوری اطلاعات بیان کرد: «معماری سازمانی، تحول دیجیتال، اقتصاد دیجیتال، هوشمندسازی و حکمرانی داده، اجزای مرتبط یک مسیر واحد هستند و نباید به‌شکل پروژه‌هایی مستقل دنبال شوند.»
وی تأکید کرد: «اگر حکمرانی داده به ارزش‌آفرینی منجر نشود، در تحقق اهداف اصلی خود موفق نبوده است.» وی با اشاره به ظرفیت اقتصادی داده‌ها تصریح کرد: «داده‌هایی که یک دستگاه در آنها مرجعیت دارد، در صورت رعایت الزام‌های قانونی و امنیتی، می‌توانند برای ارائه خدمات ارزشمند به دیگر بخش‌ها استفاده شوند و به توسعه اقتصاد دیجیتال کمک کنند.»
مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات وزارت نفت با اشاره به ضرورت بازنگری در ساختار سازمان‌ها بیان کرد: «هنگامی که مأموریت‌های یک سازمان تغییر می‌کند، ساختار سازمانی، فرایندها و داده‌های موردنیاز آن نیز باید متناسب با شرایط جدید بازطراحی شوند.»
وی با اشاره به پیچیدگی‌های حکمرانی داده در صنعت نفت گفت: «در صنعت نفت، از اکتشاف و تولید تا انتقال، پالایش، توزیع و مصرف، هر بخش ویژگی‌ها و نیازهای داده‌ای خاص خود را دارد و ایجاد سکویی هوشمند و یکپارچه مستلزم شناخت دقیق ارتباطات میان این بخش‌هاست.»
وی تأکید کرد: «آینده تحول دیجیتال تنها به افزایش تعداد سامانه‌ها وابسته نیست، بلکه باید با شناسایی الگوهای پنهان در داده‌ها، تقویت تصمیم‌سازی هوشمند و حفظ نقش مؤثر انسان در تصمیم‌گیری، مسیر حرکت صنعت نفت به‌سمت بهره‌وری بیشتر هموار شود.»
ضرورت پیوند پژوهش‌های دانشگاهی با استانداردهای جهانی هوش مصنوعی
شهریار شاه‌حسینی، عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، نیز در این همایش با تأکید بر ضرورت شناخت روندهای بین‌المللی فناوری گفت: «آگاهی از فرایند شکل‌گیری استانداردهای جهانی و تحولات حکمرانی داده و هوش مصنوعی می‌تواند به جهت‌دهی هدفمندتر پژوهش‌های دانشگاهی و تقویت نقش ایران در توسعه فناوری‌های آینده کمک کند.»
به گفته وی بسیاری از تصمیم‌ها و استانداردهای آینده فناوری در چارچوب مذاکرات و تعاملات بین‌المللی شکل می‌گیرند.
وی با اشاره به روند اجلاس جهانی جامعه اطلاعاتی (WSIS) به‌عنوان یکی از فرایندهای مهم بین‌المللی در حوزه حکمرانی اینترنت توضیح داد: «این روند از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی شکل گرفت و موضوعاتی مانند توسعه زیرساخت‌های اینترنت، امنیت اطلاعات و حکمرانی اینترنت را در بر گرفت.»
شاه‌حسینی با اشاره به تحول نیازهای فنی در گذر زمان گفت: «گاهی تصمیم‌هایی که در ابتدا ساده به نظر می‌رسند، پیامدهای فنی گسترده‌ای دارند. توسعه اینترنت و افزایش تعداد دستگاه‌های متصل، نیاز به آدرس‌های اینترنتی را به‌شدت افزایش داد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تصمیم‌های مرتبط با فناوری باید با در نظر گرفتن تحولات آینده اتخاذ شوند.»
این استاد دانشگاه با اشاره به تصویب پیمان جهانی دیجیتال در سال ۲۰۲۴ در چارچوب پیمان آینده سازمان ملل متحد اظهار کرد: «این سند با هدف تقویت همکاری‌های بین‌المللی در حوزه فناوری‌های دیجیتال تدوین شده و موضوعاتی مانند حکمرانی داده، هوش مصنوعی و توسعه ظرفیت‌های دیجیتال را در بر می‌گیرد.»
وی افزود: «بسیاری از چالش‌های حوزه دیجیتال، از جمله نحوه انتقال فناوری میان کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، مدیریت چندپارگی اینترنت و حدود اختیارات کشورهای میزبان در تنظیم فعالیت پلتفرم‌ها، همچنان از موضوعات مهم مذاکرات جهانی هستند.»
شاه‌حسینی با تشریح اقدامات بین‌المللی در حوزه هوش مصنوعی گفت: «در چارچوب همکاری‌های سازمان ملل، سازوکارهایی برای بررسی علمی تحولات هوش مصنوعی و گفت‌وگو درباره تنظیم‌گری این فناوری در نظر گرفته شده است.»
وی افزود: «تشکیل هیأت علمی بین‌المللی متشکل از متخصصان حوزه هوش مصنوعی و گفت‌وگوی جهانی درباره حکمرانی آن، با هدف گردهم آوردن کشورها و شرکت‌های بزرگ فناوری دنبال می‌شود.»
او با اشاره به اهمیت مشارکت ایران در این فرایندها گفت: «حضور نمایندگان کشور در نشست‌های بین‌المللی می‌تواند زمینه انعکاس اولویت‌ها و دغدغه‌های کشور را فراهم کند.»»
عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران در بخش دیگری از سخنان خود به روندهای بین‌المللی حکمرانی داده اشاره کرد و گفت: «در چارچوب فعالیت‌های کمیسیون علم و فناوری برای توسعه سازمان ملل متحد، موضوع حکمرانی داده نیز در دستور کار قرار گرفته و زمینه‌هایی مانند اصول اساسی حکمرانی داده، قابلیت همکاری میان سامانه‌ها و اشتراک‌گذاری ایمن داده‌ها مورد توجه است.»
وی افزود: «تبادل داده میان کشورها و سازمان‌ها، بدون توجه به الزامات امنیتی و ایجاد سازوکارهای قابل اعتماد، امکان‌پذیر نیست.»
شاه‌حسینی با تأکید بر لزوم شناخت مسیر تبدیل پژوهش علمی به استاندارد و محصول فناوری گفت: «پژوهش دانشگاهی، به‌تنهایی پایان مسیر توسعه فناوری نیست. یک ایده ابتدا در قالب پژوهش بررسی می‌شود، سپس در مقاله علمی انتشار می‌یابد و در ادامه شرکت‌ها بر مبنای آن محصولات و راهکارهای مختلفی توسعه می‌دهند.»
وی افزود: «پس از شکل‌گیری محصولات، موضوع استانداردسازی اهمیت پیدا می‌کند و بخشی از این فرایند در نهادهای بین‌المللی انجام می‌شود.»
وی تأکید کرد: «اگر استادان و دانشجویان از روندهای جهانی شناخت داشته باشند، می‌توانند جهت‌گیری پژوهش‌های خود را آگاهانه‌تر انتخاب کنند و ارتباط بیشتری میان تحقیقات دانشگاهی و نیازهای آینده فناوری برقرار سازند.»
وی در پایان گفت: «شناخت این روندها مستلزم مطالعه مستمر و تحلیل منافع کشور است. با چنین رویکردی می‌توان هم از تجربه‌های جهانی بهره گرفت و هم زمینه حضور مؤثرتر ایران در شکل‌دهی به مسیر آینده فناوری و حکمرانی داده را فراهم کرد.»
نظر شما